Gryzonia: przewodnik turystyczny

Dlaczego warto odwiedzić Gryzonię

W skrócie
Gdzie	Południowo-wschodnia Szwajcaria, dojazd przez Chur
Koszt	Umiarkowany w Chur/Davos; w St. Moritz jeden z najwyższych w kraju
Ile czasu potrzeba	3–6 dni, by porządnie zobaczyć Chur, jedną malowniczą kolej i jeden kurort
Jak dojechać	Pociąg z Zurychu do Chur (około 1 godziny 20 minut), a dalej siecią Rhätische Bahn
Najlepszy czas	Czerwiec–wrzesień na wędrówki i przejazd przez Przełęcz Bernina; grudzień–marzec na narciarstwo

Gryzonia (Grisons po francusku, Grigioni po włosku) jest największym kantonem Szwajcarii pod względem powierzchni, a jednocześnie jednym z najrzadziej zaludnionych. To górskie terytorium w południowo-wschodnim narożniku kraju kryje krajobraz o niezwykłej różnorodności: ponad 150 dolin rozchodzi się od centralnego grzbietu wysokich Alp, odprowadzając wody na północ do Renu, na wschód do Innu, a na południe do Addy i Ticino. Ten sam masyw górski dzieli strefy klimatyczne — doliny północne są chłodne i zielone, a południowa Engadyna otwiera się na suchszą, wysokogórską kotlinę z 300 słonecznymi dniami w roku.

W Gryzonii współistnieją trzy języki urzędowe — niemiecki, retoromański (używany przez około 15% mieszkańców w różnych dialektach dolinnych) oraz włoski w dolinach południowych — a powstająca z tego mieszanka kulturowa jest autentyczna, a nie turystyczna. Nazwy wsi widnieją na drogowskazach w dwóch lub trzech językach; retoromańskie słowa pojawiają się na znakach drogowych i w menu kawiarni; na południe od Przełęczy Maloja dominuje włoska kuchnia i włoskie podejście do życia.

Przez to terytorium biegną dwie z najsłynniejszych malowniczych tras kolejowych świata. Glacier Express łączy Zermatt z St. Moritz przez Przełęcz Oberalp, Andermatt i Engadynę; Bernina Express przekracza Przełęcz Bernina najwyższą koleją w Alpach i zjeżdża do Tirano we Włoszech. Obie podróże są prawdziwymi osiągnięciami inżynierii i należą do najlepszych przeżyć kolejowych na świecie.

Główne miejscowości

Chur

Chur jest stolicą Gryzonii i najstarszym miastem Szwajcarii, z śladami nieprzerwanego osadnictwa sięgającymi 5000 lat wstecz. Stare miasto jest zwarte i dobre do zwiedzania pieszo, a jego wąskie uliczki wspinają się ku XII-wiecznej katedrze — połączeniu stylu romańskiego i gotyckiego z wyjątkowym ołtarzem Mistrza z Flums. Kunstmuseum Graubünden posiada dobrą kolekcję sztuki regionalnej, w tym prace Giovanniego i Alberta Giacomettich, obu urodzonych w kantonie.

Chur pełni przede wszystkim rolę węzła komunikacyjnego — to punkt startowy podróży koleją Glacier Express i Bernina Express oraz skrzyżowanie tras na południe do Engadyny i na zachód ku Surselvie — ale stare miasto zasługuje na kilka godzin także samo w sobie.

St. Moritz

St. Moritz to archetyp luksusowego kurortu alpejskiego — nazwa kojarzona od końca XIX wieku z blaskiem, bogactwem i sportami zimowymi. Miejscowość leży na wysokości 1856 metrów w dolinie Górnej Engadyny, nad zamarzniętym lub nie (zależnie od pory roku) jeziorem Lago di San Moritz, z szczytami pasma Maloja wznoszącymi się nad jego południowym brzegiem.

Obszar narciarski (Corviglia, Corvatsch, Diavolezza) jest jednym z najlepszych w Alpach: wysoki, z pewnym śniegiem i zróżnicowany. Cresta Run — pierwotny tor saneczkowy, nadal działający na trasie z 1884 roku — oraz wyścigi konne White Turf na zamarzniętym jeziorze (luty) to tradycje St. Moritz, jakich nie znajdziesz nigdzie indziej w narciarstwie.

Latem St. Moritz odsłania inne oblicze: jezioro roi się od windsurferów (wysokość wytwarza stałe wiatry termiczne), szlaki piesze Górnej Engadyny należą do najpiękniejszych w Szwajcarii, a Muzeum Segantiniego mieści kompletne dzieła wielkiego symbolisty, malarza alpejskiego światła. Stała populacja miasta jest niewielka; infrastruktura kurortu znacząco się powiększa zarówno w sezonie zimowym, jak i letnim.

Davos

Davos jest największym górskim kurortem w Europie, położonym na wysokości 1560 metrów i rozciągniętym wzdłuż wysokiej doliny długości sześciu kilometrów. Na świecie znane jest przede wszystkim ze Światowego Forum Ekonomicznego — corocznego styczniowego spotkania światowych przywódców politycznych i biznesowych, które uczyniło z tej nazwy synonim elitarnej globalizacji. Zanim jednak pojawiło się WEF i zanim Thomas Mann uczynił Davos miejscem akcji Czarodziejskiej góry, było uzdrowiskiem dla chorych na gruźlicę, a jego czyste górskie powietrze uchodziło przez cały XIX wiek za lecznicze.

Obszar narciarski (Parsenn, Jakobshorn, Pischa, Madrisa) jest rozległy i wymagający, z doskonałym terenem poza trasami na Parsenn. Jakobshorn to centrum snowparku i freeskiingu. Latem infrastruktura kolarstwa górskiego w Davos stała się naprawdę znacząca, z parkiem do zjazdów i rozległą siecią oznakowanych szlaków.

Najważniejsze atrakcje

Glacier Express

Glacier Express z Zermatt do St. Moritz (lub w przeciwnym kierunku) to jedna z najsłynniejszych podróży kolejowych na świecie — 8 godzin przez 91 tuneli i po 291 mostach, ze wspinaczką na 2033-metrową Przełęcz Oberalp, a następnie zjazdem przez Engadynę do St. Moritz. Panoramiczne okna nowoczesnego taboru zapewniają niczym niezasłonięty widok na Wąwóz Renu, Alpy Uri i wysokogórski krajobraz Gryzonii.

Rezerwacja jest niezbędna — zarezerwuj bilet na Glacier Express z dużym wyprzedzeniem. Podróż jest częściowo objęta Swiss Travel Pass, ale wymaga dopłaty za rezerwację miejsca. Przewodnik po Glacier Express opisuje rezerwację, najlepsze miejsca w wagonie oraz możliwość podzielenia podróży na dwa dni.

Bernina Express

Bernina Express z Chur (lub St. Moritz) do Tirano przekracza Przełęcz Bernina na wysokości 2253 metrów najwyższą na świecie górską koleją normalnotorową — bez zębatki, tylko dzięki przyczepności. 4-godzinna podróż z Chur obejmuje Wąwóz Renu oraz spektakularny wiadukt spiralny w Brusio, okrągły most, dzięki któremu pociąg zyskuje wysokość w pętli widocznej z góry. Zjazd z Przełęczy Bernina do Tirano prowadzi obok lodowca Morteratsch i obniża się o 1800 metrów na odcinku 60 kilometrów.

Zarówno odcinek Albula/Bernina kolei Bernina, jak i odcinek Wąwozu Renu na trasie Glacier Express są wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Wędrówki w Górnej Engadynie

Dolina Górnej Engadyny — między Maloją a Scuol — oferuje wyjątkowe trasy długodystansowe przez teren polodowcowy. Via Engiadina przecina dolinę od Scuol do Maloja w 10 etapach. Do tras jednodniowych należą zejście z Diavolezzy do lodowca Morteratsch (klasyczna trasa wysokoalpejska nad powierzchnią lodowca, z raczkami dostępnymi na stacji), trasa Fuorcla Surlej na Corvatsch oraz liczne szlaki w rejonie jezior Macun nad Lavin.

Narciarstwo na Parsenn

Obszar narciarski Parsenn nad Davos to jedno z wielkich klasycznych doświadczeń narciarskich w Szwajcarii: szerokie, otwarte trasy opadające przez Weissfluhjoch i Gotschnagrat na długie zjazdy dolinne, które sięgają wsi położonych 1800 metrów poniżej punktu startu. Parsenn Derby (rozgrywane wiosną od 1924 roku) obejmuje 12-kilometrową trasę z Weissfluhjoch do Küblis — zjazd, który do dziś pozostaje najdłuższą trasą wyścigu narciarskiego na świecie.

Dojazd i poruszanie się po regionie

Chur leży na głównej sieci kolejowej Szwajcarii (z Zurychu do Chur w 1 godzinę 20 minut). Z Chur sieć Rhätische Bahn (RhB) rozciąga się po całym kantonie. Do St. Moritz jest 3,5 godziny z Zurychu przez Chur i linię Albula. Do Davos jest 2 godziny 30 minut z Zurychu przez Landquart. Swiss Travel Pass obejmuje większość połączeń RhB; dopłaty za malownicze pociągi dotyczą ekspresów z obowiązkową rezerwacją.

Najlepszy czas na wizytę

Gryzonia ma największe zróżnicowanie sezonowe spośród wszystkich regionów Szwajcarii. Zima (grudzień–marzec) to czas, gdy ośrodki narciarskie działają pełną parą; na większych wysokościach śnieg jest pewny. Lato (czerwiec–wrzesień) otwiera wysokie szlaki piesze i drogę przez Przełęcz Bernina. Engadyna jest szczególnie piękna pod koniec września, gdy lasy modrzewiowe nabierają złotych barw.

Informacje praktyczne

St. Moritz należy do najdroższych kurortów w Szwajcarii; Davos i Chur są bardziej umiarkowane. Malownicze koleje RhB wymagają wcześniejszej rezerwacji miejsc w Glacier Express i Bernina Express. Porównanie Davos i St. Moritz znajdziesz w przewodniku St. Moritz vs Davos. Region Engadyny jest omówiony osobno, w odniesieniu do dolnej doliny. Gryzonia dobrze łączy się ze Szwajcarią Środkową przez trasę Glacier Express oraz z Ticino przez drogę Bellinzona–Thusis.

Która baza będzie dla Ciebie najlepsza

Baza	Charakter	Najlepsza dla	Budżet
Chur	Zwarte stare miasto, węzeł komunikacyjny	Krótkie postoje, połączenia kolejowe	Umiarkowany
St. Moritz	Efektowny kurort nad jeziorem	Narciarstwo, White Turf, sporty wodne	Wysoki
Davos	Duże, „robocze” miasto narciarskie	Narciarstwo, kolarstwo górskie, infrastruktura z czasów WEF	Umiarkowany do wysokiego
Doliny Engadyny	Ciche, tradycyjne wsie	Wędrówki długodystansowe, ucieczka od tłumów	Umiarkowany

Gryzonia w połączeniu z resztą Szwajcarii

Gryzonia nagradza podróżnych, którzy nie próbują zobaczyć wszystkiego podczas jednej wyprawy. Typowy schemat to kilka dni w Zermatt lub w Valais, przejazd Glacier Express na wschód i wybranie Chur lub St. Moritz na bazę w Gryzonii, a potem dalsza droga ku Ticino albo powrót do Zurychu. Podróżni realizujący jedną z naszych wielodniowych tras często wplatają Gryzonię jako 2–3-nocny rozdział poświęcony malowniczym kolejom, a nie jako cały wyjazd. Jeśli czasu jest mało, jednodniowy przejazd Bernina Express z Chur lub St. Moritz i z powrotem obejmuje najbardziej spektakularny odcinek regionu bez konieczności rezerwowania kilku noclegów.

Poza słynnymi kurortami

Wielu odwiedzających poznaje tylko St. Moritz, Davos i dwa słynne ekspresy, tymczasem charakter Gryzonii najlepiej widać w jej mniej znanych zakątkach. Zaplanowanie jednego lub dwóch takich przystanków zamienia trasę opartą na kolei i kurortach w pełniejszy obraz kantonu.

Linia Albula i wiadukt Landwasser

Kolej Albula między Thusis a St. Moritz to arcydzieło inżynierii z początku XX wieku, które razem z linią Bernina tworzy krajobraz wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jej najsłynniejszym punktem jest wiadukt Landwasser koło Filisur, wygięta kamienna konstrukcja o kilku wysokich łukach, która prowadzi pociąg prosto do tunelu wykutego w skalnej ścianie. Linia wspina się przez tunele spiralne i po dziesiątkach wiaduktów oraz mostów bez systemu zębatego. Bergün, cicha wieś na trasie, to dobre miejsce na przerwę w podróży i spacer fragmentem kolejowego szlaku tematycznego, który biegnie wzdłuż podjazdu.

Szwajcarski Park Narodowy

Szwajcarski Park Narodowy, położony wokół Zernez w Dolnej Engadynie, jest jedynym parkiem narodowym w Szwajcarii i powstał w 1914 roku. To ściśle chroniony rezerwat przyrody: zwiedzający muszą trzymać się oznakowanych szlaków, psy nie mają wstępu, a zrywanie roślin i biwakowanie jest zabronione. W zamian park oferuje jedne z najlepszych w Alpach możliwości obserwacji dzikich zwierząt — regularnie widuje się koziorożce, kozice i jelenie, a na wyższych stokach często spotyka się świstaki. Centrum dla zwiedzających w Zernez to rozsądny punkt wyjścia do wyboru szlaku odpowiedniego do Twojej kondycji i pory roku.

Val Müstair i retoromańskie południowy wschód

Val Müstair, w najdalszym południowo-wschodnim narożniku kantonu, tuż przy granicy z Włochami, to jedna z najspokojniejszych dolin Szwajcarii. Jej głównym skarbem jest benedyktyński klasztor św. Jana w Müstair, obiekt z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO z karolińskimi malowidłami ściennymi pochodzącymi mniej więcej z roku 800. Dolina jest także jednym z najmocniejszych bastionów języka retoromańskiego, w odmianach vallader i jauer, dlatego to dobre miejsce, by usłyszeć go w codziennym życiu, a nie tylko przeczytać na drogowskazach.

Wąwóz Renu i okolice Flims-Laax

Na zachód od Chur Ren wyrzeźbił Ruinaultę, często nazywaną szwajcarskim Wielkim Kanionem, w ogromnym prehistorycznym osuwisku skalnym. Jasne wapienne klify wznoszą się nad turkusową rzeką, a wąwóz można zobaczyć z pociągu Rhätische Bahn między Chur a Disentis, pieszo lub latem podczas spływu pontonem. Wyżej leży Flims-Laax, duży całoroczny kurort znany zimą z terenów narciarskich, a latem z jezior, leśnych spacerów i kolarstwa górskiego, który stanowi spokojniejszą alternatywę dla większych, głośnych kurortów.

Arosa i Lenzerheide

Arosa leży na końcu własnej malowniczej odnogi kolejowej z Chur, a sama linia to krótka przejażdżka warta odbycia przy dobrej pogodzie — pociąg wspina się stromo przez las i obok wiaduktów do wysokiej, otwartej kotliny górskiej. Lenzerheide, dostępne autobusem z Chur, dzieli obszar narciarski z Arosą, więc jedno połączenie wyciągami łączy dwie zupełnie różne miejscowości. Oba kurorty są spokojniejsze i zazwyczaj tańsze niż St. Moritz.

Co zjeść w Gryzonii

Kuchnia regionalna jest sycąca i ukształtowana przez górski klimat. Szukaj Bündnerfleisch, cienkich plasterków suszonej na powietrzu wołowiny, oraz salsiz, suszonej kiełbasy, które często podaje się razem na desce z chlebem. Capuns, paczuszki z ciasta i ziół zawinięte w liście boćwiny i zapiekane w kremowym sosie, oraz pizokel, małe kluski gryczane lub pszenne, to podstawowe dania górskie. Engadiner Nusstorte, kruche ciasto z nadzieniem z karmelizowanych orzechów włoskich, jest najsłynniejszym deserem i praktyczną pamiątką do zabrania do domu. W dolinach południowych silniejsze są wpływy włoskie, gdzie obok niemieckojęzycznych klasyków w menu pojawiają się polenta i risotto.

Wskazówki do planowania tych dodatkowych przystanków

Większość tych miejsc leży na tej samej sieci Rhätische Bahn, która obsługuje ekspresy, więc Swiss Travel Pass pokrywa już znaczną część przejazdów. Połączenia Postbusa uzupełniają luki do wsi takich jak Müstair, ale wieczorami i w niedziele kursów jest mniej, więc sprawdź rozkłady, zanim zdecydujesz się na późny powrót. Zimą niektóre wysokogórskie szlaki piesze i drogi górskie są zamknięte, a pogoda na wysokości potrafi szybko się zmienić o każdej porze roku. Zaplanuj w trasie co najmniej jeden luźny dzień — to najpewniejszy sposób, by cieszyć się tymi spokojniejszymi zakątkami bez pośpiechu.